Αναζήτηση

Επιστροφή στις ρίζες ή μάλλον… φύγαμε και ποτέ από αυτές; Ανατρέχοντας στα παιδικά μας χρόνια, ποια ήταν άραγε τα βιβλία που καταβροχθίζαμε ξανά και ξανά και θυμόμαστε απ’ έξω αποσπάσματά τους μέχρι και σήμερα; Και ποια τα χαρακτηριστικά των κειμένων που τα κάνουν να συγκαταλέγονται στα διαμάντια της παιδικής και εφηβικής λογοτεχνίας;

Για αρχή, «κλασικό» θεωρείται το βιβλίο του οποίου η δημοτικότητα έχει επιβιώσει από την εποχή στην οποία γράφτηκε. Το βιβλίο αυτό δεν παραμένει απλώς σαν απολίθωμα σε μια γυάλινη βιτρίνα, αλλά μεταμορφώνεται διαρκώς, έτσι ώστε η αισθητική αξία και οι ιδέες του να αποκαλύπτονται στις νέες γενιές αναγνωστών. Τα κλασικά βιβλία επηρεάζουν σημαντικά και διαμορφώνουν τη σημερινή παιδική λογοτεχνική πραγματικότητα και συγχρόνως συνιστούν το κύριο μέσο μετάδοσης της λογοτεχνικής μας κληρονομιάς από τη μια γενιά στην άλλη.

Ανάμεσα σε αυτά συγκαταλέγονται, φυσικά, τα λαϊκά παραμύθια και οι μύθοι του Αισώπου, τα παραμύθια των αδελφών Γκριμ, του Άντερσεν κ.ά. Υπάρχουν, όμως, και πολλά μεταγενέστερα κείμενα που έμειναν στην ιστορία της παιδικής λογοτεχνίας λόγω όχι κάποιας μαγικής συνταγής αλλά πολλών παραγόντων που τα έκαναν να μιλήσουν στις καρδιές μικρών και μεγάλων και να φωλιάσουν εκεί: κείμενο και πλοκή, εικόνες και αισθητική, δυνατότητα ταύτισης με τους ήρωες, χιούμορ, περιπέτεια, μυστήριο, μπόλικη φαντασία και διαχρονικά μηνύματα είναι μερικά από τα χαρακτηριστικά που τα έκαναν να ξεχωρίσουν.

Θέματα όπως η φιλία, ο έρωτας, η παιδική ανεμελιά, η περιέργεια και η αταξία, η γενναιότητα, ο ενθουσιασμός και ο αγώνας για την ελευθερία κάθε είδους, είναι μερικά με τα οποία καταπιάνονται. Όλα αυτά τα έργα είναι γεμάτα σύμβολα και προσφέρουν απλόχερα μια σειρά από κοινωνικά μηνύματα. Ταυτόχρονα μάς αποδεικνύουν πως η φαντασία δεν έχει όρια, καλλιεργούν πρότυπα και ιδέες, δε φοβούνται να μιλήσουν για δύσκολα ή σκληρά θέματα της πραγματικότητας και αποτυπώνουν τον τρόπο με τον οποίο τα μικρά παιδιά αντιλαμβάνονται και εξερευνούν τον κόσμο: γίνονται έτσι παράθυρα προς τον κόσμο και την ενηλικίωση.

Μάλιστα συχνά έχουν βραβευτεί και μεταφέρονται μέχρι και σήμερα στο θέατρο, στη μεγάλη οθόνη, σε μιούζικαλ, κ.ά. Εμπνέουν ακόμα και μουσικά έργα ή ακόμη και τη μόδα (όπως για παράδειγμα το παραμύθι της Χιονάτης που αποτυπώθηκε πολύ δημιουργικά στα ρούχα της κολεξιόν του φθινοπώρου/χειμώνα 2016 των Dolce & Gabanna).

Ας δούμε όμως αναλυτικότερα αυτά τα βιβλία.

Ξεκινώντας από τα λαϊκά παραμύθια βρίσκουμε πολλές εκδοχές και σειρές βιβλίων με αυτά και ιδιαίτερα για τους μύθους του Αισώπου, όπως για παράδειγμα το βιβλίο Οι Μύθοι του Αισώπου για ηλικίες από 3 ετών.

Από τους μεγάλους παραμυθάδες, όπως είναι Άντερσεν και ο Ντίκενς συναντάμε επίσης αγαπημένα παραμύθια όπως το Μολυβένιο Στρατιωτάκι από 6 ετών, και το Ένας κόσμος γεμάτος… Ντίκενς, από 8 ετών.

Έπειτα, ιστορίες με πρωταγωνιστές παιδιά ελεύθερα και επαναστατικά που δε θέλουν να συμβιβαστούν με τους κανόνες των γονιών τους και της κοινωνίας κάνουν και τα παιδιά-αναγνώστες να συμπάσχουν και να ταυτίζονται μαζί τους. Οι πρωταγωνιστές αυτοί, θαρραλέοι και αντισυμβατικοί, ξεφεύγουν από την ασφάλεια του σπιτιού τους και ανεξαρτητοποιούνται, ζώντας μια ζωή ιδιαίτερα συναρπαστική, γεμάτη «αταξίες», μαγεία, ταξίδια και μοναδικές εμπειρίες, συναντήσεις με μαγικά πλάσματα κ.ά., όπως συμβαίνει με τα τρία αδέλφια στα Χρονικά της Νάρνια: Το λιοντάρι, η Μάγισσα και η Ντουλάπα.

Άλλο διάσημο παράδειγμα Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων του Λιούις Κάρολ που κυκλοφόρησε σε πρώτη έκδοση το 1865 και έχει αποδοθεί πολλές φορές και από πολλούς εικονογράφους, οι οποίοι προσαρμόζοντας το ύφος της ιστορίας (κυρίως μέσω της εικονογράφησης), την κάνουν άλλοτε πιο παιχνιδιάρικη και άλλοτε πιο «σκοτεινή».

Κάποιες φορές οι ήρωες είναι παιδιά ορφανά που αναγκάζονται από μικρά να πάρουν τον έλεγχο της ζωής τους στα χέρια τους όπως, η αγαπημένη Σουηδή επαναστάτρια Πίπη Φακιδομύτη της Astrid Lindgren που κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1945, για ηλικίες από 6 ετών, αλλά και ο Όλιβερ Τουίστ, ο Τομ Σόγιερ και ο Χάρι Πότερ. Μπορεί να είναι και ήρωες, παιδιά από μονογονεϊκή οικογένεια, όπως ο αγαπημένος σε όλους Άλφονς από τη διάσημη σειρά βιβλίων της Σουηδής δημιουργού Gunilla Bergstrom που κυκλοφόρησε το 1972 και παραμένει ακόμη και σήμερα επίκαιρη και απευθύνεται σε παιδιά από 5 ετών.

Ορισμένες φορές δεν αποκλείεται, στο πλαίσιο της απελευθέρωσης και ενηλικίωσής τους, οι ήρωες αυτοί να έχουν και βοηθούς όπως τη νταντά στην Μαίρη Πόπινς της Π. Λ. Τράβερς ή τη δασκάλα στη Ματίλντα του Ρόαλντ Νταλ.

Μια άλλη κατηγορία είναι αυτή των κλασικών έργων για ενήλικες που έχουν διασκευαστεί για παιδιά. Στη μεταφορά αυτών έχουν κάνει πολύ καλή δουλειά πολλές ελληνικές εκδόσεις και ιδιαίτερα η Σειρά Μικρά Μεγάλα Κλασικά από το φανταστικό ντουέτο των Αντώνη Παπαθεοδούλου και Ίριδας Σαμαρτζή. Από τα ρομαντικά ξεχωρίζουν η Περηφάνια και Προκατάληψη, η Τζέην Έυρ, ο Ρωμαίος και η Ιουλιέτα και τα Ανεμοδαρμένα ύψη, ενώ από τις περιπέτειες ο Μόμπι Ντικ, Το Νησί των Θησαυρών, Ο γύρος του κόσμου σε 80 ημέρες και οι 20.000 λεύγες κάτω από τη θάλασσα.

Συναντάμε, επίσης, και άλλα διαμάντια της λογοτεχνίας για γενναίους και ατρόμητους ήρωες όπως τον Δον Κιχώτη και τους Τρεις σωματοφύλακες ή άλλα έργα με έντονα κοινωνικά και πολιτικά μηνύματα, πάλι διασκευασμένα για παιδιά, όπως τη Φάρμα των ζώων, τους Aθλίους και τις Μεγάλες Προσδοκίες.

Αλλά και ο Γλάρος Ιωνάθαν Λίβινγκστον και ο Μικρός Πρίγκιπας (με pop up εικόνες που ξεπροβάλλουν μπρος στα μάτια σου πλανήτες και πρόσωπα) μιλούν στις καρδιές παιδιών και ενηλίκων αλλά και προβληματίζουν.

Το αλληγορικό και φιλοσοφικό κομμάτι ξεχωρίζει ιδιαίτερα στα βιβλία Το κομμάτι που λείπει συναντά το μικρό Ο και Το δέντρο που έδινε, έργα με χίλια μηνύματα και προεκτάσεις. Διαφορετικά αλλά εξίσου μοναδικά με τον δικό τους τρόπο και τα κείμενα του Gianni Rodari, όπως τα Παραμύθια από το τηλέφωνο, που σπάνε τους «κανόνες» και παίζουν με τον αναγνώστη με χιούμορ και πρωτοτυπία.

Συχνά, οι δημιουργοί επιλέγουν να μεταφέρουν τις ιστορίες τους στη ζούγκλα και να μας γνωρίσουν ζώα άγρια και τρομερά (όμως όχι πάντοτε απλησίαστα). Ξεκινώντας από το Βιβλίο της ζούγκλας ή αλλιώς τον Μόγλη, και αργότερα στο Γκρούφαλο, στην Τίγρη που ήρθε επίσκεψη και στο Η χώρα των τεράτων, το μοτίβο των άγριων τεράτων που τελικά εξημερώνονται βλέπουμε πως είναι αρκετά συχνό. Τέτοια βιβλία έχουν έντονα συμβολικό πρόσημο, αποτυπώνοντας τόσο την εποχή όσο και τα προσωπικά βιώματα του δημιουργού τους: η Judith Kerr στην Τίγρη που ήρθε για επίσκεψη, έβλεπε στο πρόσωπο της τίγρης τον Χίτλερ που ήταν ο απόλυτος εισβολέας ή ο Maurice Sendak στη Χώρα των τεράτων έβλεπε στα τέρατα το πρόσωπο των θείων του που τους επισκεπτόταν τις Κυριακές.

Φυσικά δε λείπουν και τα πιο «ήμερα ζώα», όπως η διάσημη κάμπια του Μια κάμπια πολύ πεινασμένη (1969), του σπουδαίου Eric Carle, που είτε με λεπτό, είτε με πιο χοντρό χαρτόνι, είτε ως βιβλίο δραστηριοτήτων, δεν πρέπει να λείπει από τη βιβλιοθήκη σου. Τα θέματα που αγγίζει σε επίπεδο κειμένου (η φύση, τα ζώα, ο κύκλος της ζωής και η διατροφή) αλλά και τα απλά σχέδια και η έντονη χρωματική παλέτα στην εικονογράφηση που θυμίζουν ζωγραφιές παιδιών, καθιστούν την κάμπια ένα από τα σπουδαιότερα παιδικά βιβλία όλων των εποχών.

Από την άλλη, έχουμε βιβλία που πολλές φορές έχουν λογοκριθεί για τα στερεότυπα που αναπαράγουν (όπως αυτά του Roald Dahl και του Dr. Seuss), και όμως, μέχρι σήμερα, έχουν μεγαλώσει χιλιάδες αναγνώστες παιδιά. Στο πλαίσιο της πολιτικής ορθότητας, κάποιοι υποστηρίζουν ότι τα κείμενα αυτά δεν είναι «κατάλληλα» για τα παιδιά. Όμως, στον αντίποδα, δεν είναι πολύτιμα πολιτισμικά δημιουργήματα που θα πρέπει να διαβάζονται; Το ερώτημα ακόμα μένει ανοιχτό προς απάντηση από όλους μας.

Στην Ελλάδα, ονόματα όπως η Πηνελόπη Δέλτα, η Άλκη Ζέη, η Ζωρζ Σαρή και ο Νίκος Μπουλώτης μας έχουν χαρίσει μοναδικές ιστορίες: Ο Τρελαντώνης, Ο μεγάλος περίπατος του Πέτρου, Το καπλάνι της βιτρίνας, Ο θησαυρός της Βαγίας, Η παράξενη αγάπη του αλόγου και της λεύκας είναι μερικά από τα πιο γνωστά.

Αν πάλι ψάχνουμε κάτι σε αγγλικό κείμενο, εξαιρετική επιλογή είναι το αναθεωρημένο This is New York που πρωτοκυκλοφόρησε το 1960 με τις μοναδικές εικόνες του M.Sasek.

Όπως είναι φυσικό, η λίστα με τα κλασικά βιβλία της παιδικής και εφηβικής λογοτεχνίας είναι πολύ μεγάλη κι εμείς εδώ προσπαθήσουμε να χωρέσουμε μόνο ορισμένα από αυτά. Τα βιβλία της συγκεκριμένης κατηγορίας, διαχρονικά και καθολικά, γεμάτα φαντασία, μαγικούς κόσμους και σίγουρα πολλή περιπέτεια, λατρεύονται ακόμη και σήμερα από χιλιάδες παιδιά ανά τον κόσμο και έχουν τεράστια οφέλη για τα μικρά, τα μεγαλύτερα παιδιά αλλά και τους ενήλικες που θέλουν να διατηρήσουν ζωντανό το παιδί μέσα τους. Μερικές φορές, λοιπόν, αναζητώντας βιβλία για τα παιδιά μας δε χρειάζεται παρά να σκάψουμε στα δικά μας σκονισμένα ράφια και να θυμηθούμε τι μας κέρδισε όταν ήμασταν οι ίδιοι μικροί, ή να αναζητήσουμε τις νέες αναθεωρημένες εκδόσεις τους, με όμορφες εικονογραφήσεις, τρισδιάστατες εικόνες και άλλα κόλπα που δίνουν νέα πνοή στα κλασικά έργα.