Αναζήτηση

Διαφορετικότητα: μία λέξη, χίλιες συνιστώσες. Σε τι μοιάζουμε και σε τι όχι; Και αυτά που μας διαφοροποιούν είναι τελικά τόσο αγεφύρωτα; Θέματα αποδοχής και αρμονικής συνύπαρξης των ανθρώπων απασχολούσαν πάντα τις κοινωνίες και τον καθένα από εμάς ξεχωριστά. Δεν είναι λίγες οι ομάδες που δυστυχώς έχουν κατά καιρούς τοποθετηθεί κάτω από την ταμπέλα του διαφορετικού, του ξένου και του περιθωριοποιημένου: μειονότητες που ζουν γκετοποιημένες μέσα στους κόλπους της κυρίαρχης ομάδας, πρόσφυγες και μετανάστες, ομοφυλόφιλα ζευγάρια και οικογένειες, άτομα με νοητική ή σωματική αναπηρία κ.α.

Όσο οι συζητήσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ισότητα αποτελούν ακόμα φλέγον ζήτημα, δεν είναι δυνατόν να αφήνουν ανεπηρέαστη την παιδική λογοτεχνία. Έτσι, όλο και πιο συχνά σήμερα παρατηρούμε μια μετατόπιση ενδιαφέροντος −τόσο από την πλευρά των γονέων όσο και από την πλευρά των εκδοτών− σε παιδικά βιβλία περισσότερο συμπεριληπτικά, που προάγουν την άρση των στερεοτύπων παρουσιάζοντας ανθρώπους με διαφορετικά χαρακτηριστικά, και που απευθύνονται σε ένα πιο ευρύ αναγνωστικό κοινό.

Στοιχείο ελπιδοφόρο, μια πρόσφατη έρευνα στο Ηνωμένο Βασίλειο που έδειξε πως σχεδόν το ¼ των παιδικών βιβλίων που έχουν εκδοθεί την τελευταία πενταετία συμπεριλαμβάνουν ως ήρωες άτομα από μειονοτικές ομάδες. Στόχος τέτοιων βιβλίων είναι να γνωρίσουν στα παιδιά τον κόσμο, να τους μεταδώσουν αξίες και ιδανικά που να αρμόζουν σε μια έντονα ποικιλόμορφη κοινωνία και να καλλιεργήσουν την ενσυναίσθηση τους, ενισχύοντας πρωτίστως την αποδοχή του εαυτού τους και κατόπιν την αποδοχή του διαφορετικού.

Ειδικότερα, βιβλία που παρουσιάζουν ήρωες «διαφορετικούς», με την ευρεία έννοια, μπορούμε να πούμε πως λειτουργούν διττά: ως καθρέπτες, που αντανακλούν τα χαρακτηριστικά κάθε παιδιού-αναγνώστη και όπου όλοι θα δουν τον εαυτό τους μέσα, καθώς και ως παράθυρα, μέσα από τα οποία οι αναγνώστες μπορούν να δουν και να κατανοήσουν ζωές πολύ διαφορετικές από τη δική τους.

Η διαφορετικότητα μπορεί να λάβει πολλές μορφές, ωστόσο οι κατηγορίες «ευαίσθητων» θεμάτων που εντοπίζουμε πιο συχνά στην παιδική λογοτεχνία είναι η πολυπολιτισμικότητα, η αναπηρία και η ανατροπή των έμφυλων στερεοτύπων. Ας τις δούμε και πιο αναλυτικά, μαζί με συγκεκριμένες προτάσεις παιδικών βιβλίων.

Είτε εστιάζοντας στις διαφορές είτε υπερτονίζοντας τις ομοιότητες μας, τα βιβλία της κατηγορίας αυτής στοχεύουν και καταλήγουν στο ίδιο: τον σεβασμό και την αποδοχή.

Για τις πιο μικρές ηλικίες, από 2 ετών, μπορούμε να ξεκινήσουμε με βιβλία όπως το διαδραστικό Παιδιά σαν κι εμένα, της σειράς Ανοίγω και μαθαίνω, για να εισαγάγουμε τους μικρούς βιβλιοαναγνώστες στην έννοια της διαπολιτισμικότητας και της ενσυναίσθησης. Για ηλικίες από 4 ετών  Το πιο μεγάλο βιβλίο για τις οικογένειες όπως λέει και ο τίτλος του, είναι ένα μεγάλου μεγέθους βιβλίο που μας συστήνει όλων των ειδών τις οικογένειες (διαφυλετικές, μονογονεϊκές, ομοφυλοφιλικές κ.α.). Δεν είναι τυχαίο πως έχει βραβευτεί, καθώς η τεράστια γκάμα πληροφοριών σε σχέση με τα ενδιαφέροντα και τις συνήθειες των οικογενειών συνδυάζεται μοναδικά με την παιχνιδιάρικη εικονογράφηση.

Από την άλλη, το Όλοι εμείς, για τις ίδιες ηλικίες, είναι μία υπέροχη −από άποψη κειμένου και εικονογράφησης− ιστορία που δε μιλά για τις διαφορές μας, αλλά για όλα αυτά που μας ενώνουν ως ανθρώπους: τα πάθη μας, τους φόβους μας, τα όνειρά μας και άλλα πολλά.

Ειδικότερα, για την προσέγγιση των πάντα επίκαιρων θεμάτων της ξενοφοβίας και του ρατσισμού, μπορούμε να διαβάσουμε Το χρώμα του δέρματός μου, σε παιδιά από 4 ετών. Με ερωταπαντήσεις και κρυμμένες εικόνες κάτω από παραθυράκια καταπιάνεται και το βιβλίο γνώσεων Τι είναι ο ρατσισμός, για τις ίδιες ηλικίες. Βιβλίο που, μέσα από την αποτύπωση ειλικρινών αποριών και αποκρίσεων, καταφέρνει να αποδομήσει τα στερεότυπα είναι το Χρώμα που θέλεις να είσαι, για παιδιά από 7 ετών. Η ιστορία μας καλεί να σκεφτούμε out of the box, να αμφισβητήσουμε και να προβληματιστούμε για τις ανθρώπινες συμβάσεις και τις κοινωνικές κατασκευές, να τις αποσυνθέσουμε και να απελευθερωθούμε από αυτές.

Τέτοια βιβλία, γνωρίζοντας μας άτομα με αισθητηριακές ή σωματικές αναπηρίες αλλά και άλλες αναπτυξιακές διαφορές, μας βοηθούν να κατανοήσουμε τον τρόπο ζωής και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους, να αναλογιστούμε την στάση και την ευθύνη μας απέναντι τους, και να προβληματιστούμε σχετικά με τον συνεπαγόμενο αποκλεισμό που συχνά βιώνουν.

Η Μάικο του Δημήτρη Μπασλάμ, από 6 ετών, είναι ένα κορίτσι μονογονεϊκής οικογένειας που, χάρη στην εικονογράφηση, βήμα-βήμα ο αναγνώστης καταλαβαίνει πως στην πραγματικότητα έχει κινητικά προβλήματα και γι’ αυτό ακροβατεί ανάμεσα στον ύπνο και τον ξύπνιο, σε όσα θα ήθελε να κάνει και σε όσα πραγματικά μπορεί. Ένα άλλο βιβλίο −επίσης για τις ίδιες ηλικίες− που αναφέρεται σε ένα εξίσου ιδιαίτερο κορίτσι, με αναπηρία όρασης, είναι το Φένια, η αγαπημένη των ήχων. Μέσα από την αφήγηση του αδερφού της, που δεν ανέχεται τα αρνητικά σχόλια που δέχεται η Φένια, το βιβλίο μας συστήνει μια διαταραχή πολλές φορές δύσκολα αντιληπτή.

Τέλος, το Έλλα μια πριγκίπισσα ελατήριο, για παιδιά από 7 ετών, με το έξυπνο χιούμορ του πετυχαίνει να μας μιλήσει για ένα ακόμα δύσκολο θέμα, τη διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), μια πολυεπίπεδη διαταραχή, για την οποία ευτυχώς όσο περνούν τα χρόνια οι γνώσεις μας αυξάνονται και το αρνητικό «στίγμα» που την ακολουθούσε αρχίζει να εξαλείφεται.

Όπως μας ξεκαθαρίζει ήδη από τον τίτλο του, το εξαιρετικό Τι έχει ο Γιάννης, μιλώντας στα παιδιά για τον αυτισμό, για παιδιά από 4 ετών μας εξηγεί πολλές από τις απορίες που μπορεί να γεννηθούν σε μικρούς και μεγάλους σχετικά με τα άτομα που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού. Για ηλικίες από 6 ετών, το Όνειρο, του παραολυμπιονίκη Αντώνη Τσαπατάκη και της εκπαιδευτικού Έλενας Θωίδου είναι μια αλληγορική ιστορία που αγγίζει τις ευαίσθητες χορδές μας και συγχρόνως μας αποκαλύπτει την τεράστια δύναμη του μπορώ, μέσω του θέματος της ανοδικής πορείας που έχει κανείς να διανύσει μέχρι να πραγματοποιήσει τις επιθυμίες του.

Τέλος, στο Days with dad, για ηλικίες από 4 ετών, γνωρίζουμε, μέσα από την αφήγηση που μας εξιστορεί η κόρη του, έναν μπαμπά με σωματική αναπηρία που κινείται με καροτσάκι: γι’ αυτήν ο μπαμπάς της είναι απόλυτα «φυσιολογικός» και οι μικρές στιγμές ευτυχίας που περνάει μαζί του αξέχαστες.

Η γυναίκα νοικοκυρά, στα αγόρια δεν αρέσει το ροζ… Τι γίνεται όμως όταν ανατρέπονται οι ρόλοι; Διαφορετικός μπορεί να θεωρηθεί και αυτός που δεν ακολουθεί τις συμβάσεις, όπως θα περιμέναμε. Στη συγκεκριμένη κατηγορία βιβλίων βρίσκουμε ιστορίες για την ανακάλυψη του εαυτού και της ιδιαίτερης ταυτότητας των ηρώων ή κείμενα που παρουσιάζουν τις αλλαγές στη μορφή της σύγχρονης οικογένειας. Τέτοια βιβλία συνοδεύονται από μια αμφισβήτηση των εγκαθιδρυμένων στερεοτύπων.

Στο ιδιαίτερα αξιόλογο Η ντουλάπα, από 4 ετών και άνω, που έχει μάλιστα συμπεριληφθεί στη λίστα White Ravens το έτος 2022, γνωρίζουμε τον Αναστάση, ένα αγόρι που πασχίζει να πείσει τους άλλους να τον αποδεχθούν και για τον σκοπό αυτό θα βρει μια ντουλάπα που θα λειτουργήσει ως καταφύγιο για ό,τι θέλει να κρύψει εκεί. Στο Τα αγόρια, επίσης από 4 ετών, παρακολουθούμε τις περιπέτειες τεσσάρων αγοριών, πολύ καλών φίλων, που μεγαλώνουν μαζί: σημαντικό είναι να αποδεχθούμε πως ακόμα και τα αγόρια έχουν συναισθηματικές διακυμάνσεις και κλαίνε και πως το να μιλάνε για αυτές είναι σημαντικό και όχι μόνο ίδιον των κοριτσιών.  Παράλληλα, χωρίς να δηλώνεται λεκτικά, στην εικονογράφηση συναντάμε και ομόφυλα ζευγάρια γονέων. Μία άλλη ιστορία για τα αγόρια που δε φέρουν τα αναμενόμενα χαρακτηριστικά είναι το ξεκαρδιστικό Δύο μικροί ιππότες, για παιδιά από 6 ετών. Τι κι αν είθισται στα παραμύθια οι ιππότες να είναι γενναίοι και να σώζουν πριγκίπισσες από φοβερούς δράκους; Οι δύο ήρωες καμία όρεξη δεν έχουν να σώσουν την πριγκίπισσα της ιστορίας!

Ηρωίδες-πρότυπα που σπάνε τις προκαταλήψεις για το γυναικείο φύλο συναντάμε στο ελληνικό Τα παπούτσια της δασκάλας, για 6 ετών και άνω. Η δασκάλα της Σόφης είναι μια γυναίκα δυναμική που, πέρα από την εκπαίδευση, ασχολείται και με το ποδόσφαιρο, και η μαμά της Σόφης, μια ακόμη γυναίκα πολυεργαλείο που αναλαμβάνει να φέρει εις πέρας ταυτόχρονα πολλές «αποστολές», οικογενειακές και εργασιακές.

Το μήνυμα του βιβλίου «Μπορείς να γίνεις ό,τι θέλεις, φτάνει να δουλέψεις πολύ. Και μην αφήσεις κανέναν να σταματήσει τα όνειρά σου» ακούγεται ηχηρά. Αλλά και στο αντιστερεοτυπικό και σατιρικό Μια ιστορία χωρίς κλισέ, του σπουδαίου Davide Cali, για ηλικίες από 4 ετών, βλέπουμε πάλι τις γυναίκες να έχουν ρόλους διαφορετικούς από το αναμενόμενο, όπως αυτόν της καουμπόισσας.

Κρίσιμο είναι το γεγονός ότι τα παιδιά γεννιούνται ισότιμα ως ανθρώπινες οντότητες και ότι, δυστυχώς, το κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουν είναι αυτό που δημιουργεί τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις. Ο δρόμος για την αλλαγή των κοινωνικών αντιλήψεων για τους ρόλους και η άρση των στερεοτύπων που στιγματίζουν τους ανθρώπους είναι βέβαια μακρύς.

Τα βιβλία που καταπιάνονται με θέματα εξάλειψης των ανισοτήτων −και δη, τα παιδικά− μπορούν να λειτουργήσουν ως χρήσιμα και ελπιδοφόρα εργαλεία προς αυτή την κατεύθυνση, προκρίνοντας το δικαίωμα στη μοναδικότητα του καθενός και παρουσιάζοντας τη διαφορετικότητα όχι ως αδυναμία αλλά ως δύναμη.